banner primary.ir

ویژگیهای عمومی پیامبران

ماموریت هدایت خلق و تهذیب نفوس و تعلیم و تربیت مردم و اقامه عدل و برچیدن اختلاف و آزاد کردن انسانها از چنگال اسارتها، آنچنان سنگین است که آمادگیهای ویژه ای را از نظر جسمی و روحی و علمی و اخلاقی می طلبد. به همین دلیل کسانی می توانند بار این مسئولیت مهم را بر دوش کشند که در پرتو خود سازی ها از یک سو، و امدادهای الهی از سوی دیگر، برای این امر آماده شده باشند، مسلما یک فرد عادی و ساخته نشده هرگز توانایی پذیرش چنین ماموریت بزرگی را ندارد. سخن در این است که ببینیم این ویژگیها چیست که هر پیامبری باید واجد آن باشد؟ و طبعا باید پیامبران بزرگ و اوالعزم و صاحبان شریعت و آئین جدید سهم بیشتری از آن را داشته باشند. در اینجا علاوه بر استدلالات عقلی، قرآن مجید به یاری ما می شتابند و این ویژگیها را بر می شمرد.

صدق گفتار

نخستین ویژگی هر پیامبر، قبل از هر چیز، صداقت در گفتار است، چرا که او از سوی خدا خبر می دهد، و اگر اعتماد به صدق او نباشد هیچگاه نمی توان بر سخنان او اعتماد کرد، لذا قرآن مجید روی این مساله بارها تکیه کرده، از جمله در سوره مریم آیه 41 می فرماید: « در این کتاب از ابراهیم یاد کن که او بسیار راستگو و پیامبر خدا بود ». همین توصیف درباره ادریس ( مریم 56 ) و یوسف ( یوسف 46 ) نیز آمده است.

پایبند بودن به وعده ها و پیمانها

در سوره مریم آیه 54 قرآن می فرماید: « در کتاب آسمانی خود از اسماعیل یاد کن که در وعده هایش صادق و رسول و پیامبر بزرگی بود ». در این آیه، باز سخن از صدق و راستی است، اما نه در گفتار بلکه در وعده ها و پیمانها، و جالب اینکه این ویژگی را نیز قبل از توصیف به رسالت و نبوت قرار داده که اشاره ای است بر زمینه ساز بودن آن نسبت به آینده داده می شود، و اگر پیامبر (ص) در وعده های خود صادق نباشد اساس دعوت او متزلزل می گردد.

امانت

مقام نبوت و رسالت، مقامی است که هم صدق می طلبد و هم امانت را، امانت در نقل وحی، و ابلاغ به مردم، امانت در حفظ اسرار الهی، در حقیقت صدق و امانت به یک ریشه باز می گردد، منتها صداقت، امانت در گفتار است، و امانت صداقت در عمل!. در سوره شعراء آیات 106 و 107 قرآن می فرماید: « هنگامی که برادرشان نوح به آنها گفت، آیا تقوی پیشه نمی کنید؟ - من برای شما رسول امینی هستم ». جالب اینکه: قرآن همین ویژگی را درباره جبرئیل پیک وحی خدا نیز بیان کرده است، در آنجا که می فرماید: « روح الامین، قرآن را بر قلب تو نازل کرد تا مردم را انذار کنی ». ( شعراء، آیات 1963 و 194 ). در حقیقت حاملان وحی، اعم از فرشته ای که واسطه ابلاغ وحی است، یا خود پیامبران، و یا امامان و جانشینان معصومی که مامور ابلاغ وحی الهی یا حفظ آن هستند باید امناء خدا در میان خلق باشند، و توصیف علی (ع) و سایر امامان در زیارتنامه معروف امین الله ( السلام علیک یا امین الله فی ارضه ) گواه دیگری بر این مدعا است.

علاقه و دلسوزی فوق العاده

کسی می تواند رهبر و هادی مردم و معلم و مربی خوبی باشد که به این کار علاقه وافر داشته باشد، و نسبت به مردم دلسوز باشد، بلکه به آنها عشق بورزد، اگر عشق پدر و مادر به فرزند نبود هرگز اینهمه مشکلات را برای پرورش و تربیت او تحمل نمی کردند، و اگر انبیاء عاشق هدایت مردم نباشند مشکلات طاقت فرسای این کار را هرگز قبول نمی کنند، و تن به انواع خطرات این راه نمی دهند. قرآن از زبان هود پیامبر بزرگ خداوند نقل می کند که به قوم لجوج و متعصب خویش می فرماید: « من رسالتهای پروردگارم را به شما ابلاغ می کنم، و من خیرخواه و دلسوز امینی برای شما هستم ». و یا در مورد پیغمبر اکرم (ص)، قرآن پیامبر را دلداری می دهد و می فرماید: « گویی می خواهی خود را از غم و اندوه به خاطر عدم ایمان آنها به این قرآن هلاک کنی ».

اخلاص و بی نظری کامل

از ویژگیهای مهم پیامبران که قرآن بارها روی آن تاکید کرده است عدم انتظار هر گونه پاداش مادی و اجر در مقابل دعوت به سوی خدا و آئین حق است، یک نمونه آن در آیات مورد بحث درباره نخستین پیامبر اوالعزم یعنی نوح آمده است. در سوره شعراء، آیه 109 از زبان نوح (ع) می فرماید: « من هیچ مزدی در برابر این دعوت از شما نمی خواهم، اجر من تنها بر پروردگار عالمیان است ». اصولا یکی از نشانه های روشن پیامبران راستین در مقایسه با مدعیان دروغین این است که آنها انگیزه های الهی دارند، و انگیزه الهی دلیل بر صداقت مدعی نبوت است، در حالیکه مدعیان دروغین انگیزه های مادی دارند، و هدف آنها سود جوئی است، همانگونه که در کار کاهنان و امثال آنها دیده می شود.

نیکوکاری و احسان

از دیگر صفات بارز آنها مساله نیکوکاری درباره دوست و دشمن است، در حقیقت آنها مظاهر صفات رحمان و رحیم خداوند بودند، و نسبت به هر کس و هر جمعیت نیکوکار و مهربان. قرآن کریم در سوره انعام، آیه 84 می فرماید: « و اسحاق و یعقوب به او ( ابراهیم ) بخشیدیم و هر کدام را هدایت کردیم و نوح را ( نیز ) قبلا هدایت نمودیم و از فرزندان او داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون را ( هدایت کردیم ) و این چنین نیکوکاران را پاداش می دهیم ». همین معنی در آیات متعدد دیگری نیز آمده است از جمله در آیه 80 و 110 و 121 و  131 سوره صافات. این تکرار و تاکید فراوان گواه روشنی است بر آنچه در بالا گفته شد، در این که منظور از احسان و نیکوکاری که در این آیات متعدد آمده است چیست، مفسران تعبیرات گوناگونی دارند، بعضی از آنها مانند مرحوم طبرسی در مجمع البیان در بسیاری از این موارد احسان را به معنی اطاعت پروردگار تفسیر کرده، و حتی تصریح نموده که اگر این معنی یعنی مقام عبودیت و اطاعت برای دیگران نیز حاصل شود مشمول عنایاتی از همین قبیل خواهند بود. ولی بعضی دیگر مانند تفسیر روح البیان ذیل آیه 80 صافات آن را به معنی صبر و شکیبایی در برابر ایذاء و آزار دشمنان تفسیر کرده است.

عدم ترس از غیر خدا

از آنجا که انبیاء مقام والایی در معرفة الله داشته اند، به خوبی می دانستند که منبع اصلی هر قدرتی و هر خیر و برکتی خدا است، و اگر خدا حمایت از کسی کند تمام جهانیان دست به دست هم دهند قدرت بر اینکه زیانی به او برسانند ندارند. ثمره چنین معرفتی آن است که تنها از مخالفت فرمان خدا بترسند، و از هیچکس واهمه ای نداشته باشند. قرآن در سوره احزاب آیه 39 می فرماید: « ( پیامبران پیشین ) کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می کردند و ( تنها ) از او می ترسیدند و از هیچکس جز خدا واهمه ای نداشتند، و همین بس که خداوند حسابگر ( و پاداش دهنده اعمال ) است. این ویژگی قدرت زیادی به انبیاء به عنوان رهبران الهی می بخشیده، و به آنها استقامت و پایداری در برابر دشمنان سرسخت و لجوج می داده است، و یکی از رموز موفقیت آنها در واقع همین بوده است.

توکل مطلق بر خداوند

انبیاء معمولا از میان اقوامی قیام می کردند که علاوه به انحرافات فکری و عقیدتی، آلوده انواع مفاسد اخلاقی بودند، لذا هنگامی که آنها بر ضد این عقائد خرافی و آن مفاسد اخلاقی قیام می کردند، شورشی در محیط بر ضد آنها پیدا می شد، و گاهی در میان یک ملت تنهای تنها بودند، در چنین شرایطی آنچه به آنها توان و نیرو برای پیشبرد اهدافشان می داد مساله توکل بر خداوند بود که نمونه آن را در داستان هود (ع) می خوانیم: قوم مشرک و متعصب و لجوج به او گفتند تو دلیل روشنی برای ما نیاوردی، و ما خدایان خود را به خاطر سخنان تو رها نخواهیم کرد و ... ولی هود با شجاعت تمام ایستاد و در آیات 54 تا 56 سوره هود فرمود: « ( هود ) گفت من خدا را به شهادت می طلبم شما نیز گواه باشید که من از آنچه شریک ( خدا ) قرار می دهید بیزارم. حال که چنین است همگی برای من نقشه بکشید و مرا مهلت ندهید، چرا که من توکل بر الله که پروردگار من و شما است کرده ام ».

اخلاص بی مانند

در قرآن مجید فقط یکبار مخلص به عنوان توصیف، آن هم درباره موسی بن عمران آمده، و قبل از توصیف به رسالت و نبوت او را توصیف به اخلاص می کند، در سوره مریم آیه 51 می فرماید: « در این کتاب ( آسمانی ) از موسی یاد کن، که او مخلص بود، و رسول و پیامبر والامقامی ». ولی با توجه به اینکه در قرآن در آیه 40 سوره حجر و همچنین سوره ص آیه 83 از قول شیطان نقل شده است که می گوید: من همه را اغوا می کنم، جز بندگان مخلصت را. و مسلما پیامبران الهی همه از کسانی بودند که هرگز به وسیله شیطان گمراه نمی شدند نتیجه می گیریم که این توصیف همه پیامبران اعم از موسی و غیر موسی (ع) را شامل می شود.

اخلاص چیست؟ اخلاص مقام والائی است که علمای اخلاق و عرفان روی آن تکیه فراوان کرده اند و این وصف از معرفت الله و توحید کامل او سرچشمه می گیرد که موثر حقیقی را در عالم هستی تنها ذات پاک خدا می داند و لذا تمام نیت خود را متوجه او می کند، و هر انگیزه ای غیر از انگیزه الهی را مردود می شمرد، تمام هستی خویش را در اختیار کسی می گذارد که همه هستیها از آن او است، و هر چه را غیر از اوست باطل و فانی می داند.

نرمش و حسن خلق و محبت

مقام رهبری انبیاء ایجاب می کند که با مردم بجوشند، و در برابر خشونت افراد نادان و متعصب و لجوج تا آنجا که امکان دارد نرمش بخرج دهند، و خلاصه در قلوب افراد مختلف از طریق محبت نفوذ کنند، و این یکی دیگر از اوصاف بارز آنها است. قرآن در سوره آل عمران آیه 159، مخصوصا درباره پیغمبر اسلام (ص) می فرماید: « از پرتو رحمت الهی در برابر آنها نرم ( و مهربان ) شدی و اگر خشن و سنگدل بودی از اطراف تو پراکنده می شدند ». از نظر محققان تاریخ وجود این اوصاف در شخص پیغمبر اسلام (ص) یکی از عوامل مهم سرعت پیشرفت این آئین بود، مخصوصا در محیطی که همه چیز بر محور خشونت دور می زد، و قتل و کشتار، تا چه رسد به خشونت در گفتار، مساله ساده ای به نظر می رسید، این ویژگی اخلاقی پیامبر (ص) اثر فوق العاده ای داشت.

پیروزی در آزمایشهای سخت

بسیاری از پیامبران در دوران عمر خود در میدانهای سخت انواع آزمایشها قرار می گرفتند، اما از صفات بارز آنها تحمل انواع شدائد و عدم غرور در مقابل پیروزیها، و خلاصه موفقیت در برابر آزمایشهای سخت الهی بود. در سوره بقره آیه 124 درباره حضرت ابراهیم می فرماید: « ( به خاطر بیاورید ) هنگامی که خداوند ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود و او بخوبی از عهده آزمایش برآمد، خداوند به او فرمود: من تو را امام و رهبر مردم قرار دادم، ابراهیم عرض کرد: از دودمان من ( نیز امامانی قرار بده ) خداوند فرمود: پیمان من به ستمکاران نمی رسد ( و تنها آن دسته از فرزندان تو که پاک و معصوم باشند شایسته این مقامند ) ». بعضی از مفسران معتقدند که آزمایشهای ابراهیم به سی موضوع بالغ می شد، ولی مهمترین آنها همان بود که در بالا آمد: در حقیقت او از جان و مال و مقام و همسر و فرزند و وطن مالوف که مجموعه هستی یک انسان را تشکیل می دهند در راه خدا گذشت و از بوته امتحان خالص بیرون آمد.

نتیجه

از آنچه در بالا گفته شد می توان نتیجه گرفت که از دیدگاه قرآن، پیامبران الهی دارای یک سلسله امتیازات ویژه بودند، نمی گوئیم هر یک از این صفات منحصر به آنها بوده است و یا به تنهایی نشانه نبوت است، ولی می گوئیم مجموعه آنها را در پیامبران می توان پیدا کرد، و اثر عمیقی در مساله شناخت انبیاء دارد.

پیام قرآن - جلد هفتم - آیة الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از دانشمندان